اگر قصد دارید برای اولین بار مقالهای در ویکی پدیا بنویسید یا مقالات موجود را ویرایش کنید، احتمالاً با اصطلاحاتی مثل «بیطرفی»، «قابلیت تأیید» و «عدم تحقیق اصیل» روبهرو شدهاید. اینها همان سیاستهای محتوایی ویکی پدیا هستند که تعیین میکنند چه نوع محتوا در این دانشنامه آزاد قابل قبول است و چه نوع محتوایی حذف میشود. در این راهنما به زبان ساده با مهمترین سیاستها و روش استفاده از آنها در عمل آشنا میشوید.
سیاستهای محتوایی ویکی پدیا دقیقاً چه هستند؟
سیاستهای محتوایی ویکی پدیا مجموعهای از قواعد هستند که به ویرایشگران میگویند چه چیزی را میتوان در مقاله نوشت و چگونه باید آن را نوشت. این سیاستها روی محتوا تمرکز دارند، نه روی مسائل فنی و مدیریتی. یعنی فارغ از اینکه چه کسی مقاله را مینویسد، خود متن باید با این قوانین هماهنگ باشد.
در مقاله پیلار همه چیز درباره ویکی پدیا تصویر کلی این دانشنامه را دیدید؛ در اینجا یک لایه عمیقتر میرویم و با سیاستهایی آشنا میشویم که تعیین میکنند یک متن مناسب ویکی پدیا هست یا نه.
سه ستون اصلی سیاستهای محتوایی
تقریباً همه بحثهای محتوایی در ویکی پدیا، در نهایت به سه سیاست بنیادین برمیگردند: بیطرفی، قابلیت تأیید و عدم تحقیق اصیل. هر چقدر این سه اصل را بهتر درک کنید، کمتر با حذف شدن، برچسب خوردن یا بحثهای طولانی روبهرو میشوید.
بیطرفی در محتوا (Neutral Point of View)
سیاست بیطرفی میگوید ویکی پدیا نباید طرف هیچکس را بگیرد. مقالهها باید دیدگاههای مهم درباره یک موضوع را منصفانه و در حد متناسب بازتاب دهند. یعنی:
- از واژههای احساسی، قضاوتی و تبلیغاتی استفاده نشود.
- اگر درباره موضوعی دیدگاههای متفاوت وجود دارد، همه دیدگاههای مهم معرفی شوند.
- نویسنده نباید نتیجهگیری شخصی خود را به خواننده تحمیل کند.
به عنوان مثال، به جای «این شرکت موفقترین برند ایران است» بهتر است بنویسیم «بر اساس گزارش فلان نشریه در سال …، این شرکت یکی از برندهای موفق ایران معرفی شده است» و منبع معتبر برای آن ارائه کنیم.
قابلیت تأیید و استناددهی
سیاست قابلیت تأیید میگوید هر ادعای مهم باید پشتوانه منبع قابل اعتماد داشته باشد. حتی اگر مطمئن هستید که جملهای درست است، بدون منبع معتبر جایی در ویکی پدیا ندارد. برای رعایت این سیاست:
- برای آمار، ادعاهای بحثبرانگیز و اطلاعات حساس حتماً منبع ذکر کنید.
- از منابع معتبر مثل کتابها، ژورنالهای علمی و خبرگزاریهای حرفهای استفاده کنید.
- در صورت امکان شماره صفحه یا لینک دقیق همان مطلب را بدهید.
وبسایتهای رسمی و منابع دانشگاهی معمولاً برای تأمین قابلیت تأیید بسیار مفیدند. برای آشنایی بیشتر با انواع منابع، میتوانید راهنمای جداگانه «راهنمای منابع معتبر در ویکی پدیا» را نیز در نظر بگیرید.
عدم تحقیق اصیل (No Original Research)
تحقیق اصیل یعنی محتوایی که بر اساس دادهها یا برداشتهای شخصی شما نوشته شده و در هیچ منبع معتبری منتشر نشده است. ویکی پدیا اجازه انتشار چنین محتوایی را نمیدهد؛ حتی اگر کاملاً درست باشد. نقش مقاله ویکی پدیا «جمعبندی منابع موجود» است، نه انتشار کشف جدید.
مثلاً اگر خودتان یک نظرسنجی انجام دادهاید یا تحلیل اقتصادی نوشتهاید، نمیتوانید آن را مستقیماً در ویکی پدیا منتشر کنید؛ مگر اینکه اول در یک منبع معتبر چاپ شده باشد و شما به آن منبع ارجاع دهید.
سیاست سرشناسی؛ چه موضوعی ارزش مقاله دارد؟
سیاست سرشناسی مشخص میکند چه موضوعی اصولاً ارزش دارد برایش مقاله جداگانه در ویکی پدیا نوشته شود. سرشناسی یعنی اینکه درباره آن موضوع، پوشش معنادار در منابع مستقل و معتبر وجود داشته باشد.
سرشناسی اشخاص
برای داشتن مقاله درباره یک فرد، باید منابع مستقلی وجود داشته باشد که او را به طور جدی معرفی و بررسی کردهاند؛ نه فقط چند خبر کوتاه یا لیست ساده. معمولاً هنرمندان، دانشمندان، سیاستمداران و چهرههایی که در رسانههای مهم پوشش قابل توجه دارند، معیار سرشناسی را راحتتر کسب میکنند.
سرشناسی کسبوکارها و برندها
در مورد شرکتها و برندها، صرف داشتن وبسایت یا صفحه اینستاگرام کافی نیست. باید گزارشها، تحلیلها یا معرفیهای قابل توجهی در رسانههای معتبر درباره آنها وجود داشته باشد. اگر بیشتر منابع در حد رپورتاژ آگهی و خبرهای کوتاه روابط عمومی باشند، مقاله ممکن است به دلیل تبلیغاتی بودن یا نداشتن سرشناسی کافی حذف شود.
سبک نگارش، لحن و ساختار محتوای ویکی پدیا
حتی اگر موضوع شما سرشناس باشد و منابع معتبر هم داشته باشید، لحن و ساختار متن باید دانشنامهای باشد تا با سیاستهای محتوایی ویکی پدیا هماهنگ شود.
زبان دانشنامهای و پرهیز از لحن تبلیغاتی
مقالات ویکی پدیا برای معرفی بیطرفانه موضوع نوشته میشوند، نه برای فروش محصول یا ساختن تصویر مثبت از یک شخص. برخی نشانههای لحن تبلیغاتی که باید از آنها دوری کنید:
- استفاده از صفتهایی مثل «منحصربهفرد»، «بینظیر»، «پیشرو»، «بزرگترین» بدون منبع.
- دعوت مستقیم کاربر به خرید، ثبتنام یا استفاده از خدمات.
- تمرکز بیش از حد روی نکات مثبت و حذف کامل نقاط ضعف یا نقدها.
اگر به بازاریابی محتوا و سئوی وب علاقه دارید، بهتر است این نوع لحن را در وبسایت و بلاگ خودتان (مثلاً صفحات آموزشی یا خدمات تولید محتوای سئو شده) استفاده کنید، نه در ویکی پدیا.
سازماندهی منطقی بخشهای مقاله
یک مقاله استاندارد معمولاً با معرفی کوتاه موضوع آغاز میشود، سپس بخشهای موضوعی مثل تاریخچه، فعالیتها، آثار، جوایز و نقدها را شامل میشود. ساختار منطقی و قابل پیشبینی، هم به خواننده کمک میکند و هم احتمال تداخل ویرایشها و حذفها را کاهش میدهد.
تعارض منافع، تبلیغات و محتوای خودتبلیغی
تعارض منافع زمانی رخ میدهد که شما درباره خودتان، شرکتتان، مشتریتان یا موضوعی که منفعت مستقیم در آن دارید مقاله مینویسید. ویکی پدیا این کار را ممنوع نکرده، اما آن را بسیار حساس میداند و توصیه میکند چنین افرادی با احتیاط و شفافیت عمل کنند.
اگر هدف اصلی از ایجاد یا ویرایش مقاله، تبلیغ یک برند یا پاک کردن جنبههای منفی است، این کار نقض آشکار سیاستهای محتوایی ویکی پدیاست و اغلب منجر به حذف مقاله یا مسدود شدن حساب میشود. بهتر است در چنین مواردی، درخواست ویرایش بیطرفانه بدهید و تصمیم را به جامعه ویرایشگران مستقل بسپارید.
سیاستهای حساس مثل زندگینامه زندگان و موضوعات بحثبرانگیز
در کنار سیاستهای عمومی، چند دسته از محتواها حساسیت ویژه دارند و باید با دقت بیشتر نوشته شوند:
- زندگینامه زندگان: هر ادعای منفی، بحثبرانگیز یا آسیبزننده درباره افراد زنده باید منبع بسیار قوی و قابل اعتماد داشته باشد. کوچکترین خطا در این حوزه میتواند منجر به حذف سریع مطلب شود.
- موضوعات سیاسی و مذهبی: بیطرفی و توازن منابع در این دسته بسیار مهم است و استفاده از واژههای احساسی یا یکطرفه بودن متن بهسرعت با واکنش ویرایشگران روبهرو میشود.
- پزشکی و سلامت: ادعاهای مرتبط با درمان، دارو و سلامت باید از منابع علمی با داوری همتا گرفته شوند و از منابع زرد و شبهعلمی استفاده نشود.
برای آشنایی بیشتر با چارچوب کلی پروژه، میتوانید به صفحات راهنمای رسمی در سایت بنیاد ویکیمدیا سر بزنید.
راهنمای عملی قبل از انتشار یا ویرایش مقاله
پیشنهاد میشود قبل از هر ویرایش جدی، یک بار متن را از زاویه سیاستهای محتوایی ویکی پدیا مرور کنید. این کار ساده، میتواند از حذفهای آزاردهنده بعدی جلوگیری کند.
چکلیست سریع بررسی سیاستهای محتوایی
- آیا موضوع مقاله سرشناس است و برای آن منابع مستقل و معتبر وجود دارد؟
- آیا متن بیطرفانه نوشته شده و از لحن تبلیغاتی یا حمله شخصی دوری کردهاید؟
- آیا برای ادعاهای مهم و بحثبرانگیز، منبع قابل اعتماد قرار دادهاید؟
- آیا هیچ بخش از متن، تحقیق اصیل یا نظر شخصی شما بدون منبع منتشرشده نیست؟
- آیا در زندگینامه زندگان یا موضوعات حساس، استانداردهای سختگیرانهتر را رعایت کردهاید؟
اگر پاسخ این سوالها مثبت باشد، احتمال اینکه ویرایش شما پایدار بماند بسیار بیشتر خواهد بود.
اشتباهات رایج در نقض سیاستهای محتوایی ویکی پدیا
بسیاری از کاربران تازهکار به دلیل چند اشتباه تکراری با برچسبهایی مثل «تبلیغاتی»، «تحقیق اصیل» یا «فاقد منبع» مواجه میشوند. چند نمونه رایج:
- نوشتن مقاله برای برند یا استارتاپ خودشان با لحنی شبیه صفحه درباره ما.
- استفاده از یک منبع ضعیف یا وبسایت ناشناخته برای ادعای مهم.
- جمعآوری اطلاعات از چند منبع و نتیجهگیری جدید که در هیچ منبعی ذکر نشده است.
- افزودن شایعات و اطلاعات غیرقابل تأیید درباره افراد مشهور.
با مطالعه دقیق سیاستهای محتوایی و مشاهده نمونه مقالات خوب، میتوان از بیشتر این خطاها پیشگیری کرد و بهتدریج به یک ویرایشگر قابل اعتماد در جامعه ویکی پدیا تبدیل شد.
جمعبندی و منابع بیشتر برای یادگیری
سیاستهای محتوایی ویکی پدیا ستون فقرات کیفیت این دانشنامه آزاد هستند. بیطرفی، قابلیت تأیید، عدم تحقیق اصیل و سرشناسی، چهارچوبی ایجاد میکنند که اگر آن را رعایت کنید، احتمال حذف شدن مقاله و درگیریهای ویرایشی به حداقل میرسد. هر بار که قصد ویرایش دارید، کافی است این سیاستها را در ذهن مرور کنید و متن را با آنها مقایسه کنید.
برای یادگیری عمیقتر درباره ساختار و کارکرد ویکی پدیا، پیشنهاد میشود ابتدا راهنمای جامع ویکی پدیا را مطالعه کنید و سپس به سراغ منابع تخصصیتر درباره تولید محتوا و استراتژی محتوا در وب بروید؛ مثل مقالههای آموزشی در صفحه فرضی استراتژی محتوای حرفهای. با ترکیب این دانشها میتوانید هم در ویکی پدیا و هم در سایت خودتان، محتوایی استاندارد، قابل اعتماد و ماندگار تولید کنید.
سوالات متداول درباره سیاستهای محتوایی ویکی پدیا
سیاستهای محتوایی ویکی پدیا شامل چه چیزهایی میشود؟
سیاستهای محتوایی ویکی پدیا روی خود متن مقاله تمرکز دارند و مهمترین آنها بیطرفی، قابلیت تأیید، عدم تحقیق اصیل و سرشناسی موضوع است. این سیاستها تعیین میکنند چه نوع مطالبی میتوانند در دانشنامه قرار بگیرند و چگونه باید نوشته شوند.
اگر سیاستهای محتوایی ویکی پدیا را رعایت نکنم چه اتفاقی میافتد؟
در صورت نقض سیاستهای محتوایی، معمولاً ابتدا برچسبهایی مثل «نیازمند منبع»، «تبلیغاتی» یا «تحقیق اصیل» به مقاله اضافه میشود. اگر مشکل برطرف نشود یا نقض جدی باشد، ممکن است بخشهایی از متن یا کل مقاله حذف شود و در موارد تکرار یا تخلف آشکار، حساب کاربری هم مسدود گردد.
آیا میتوانم درباره خودم یا شرکت خودم در ویکی پدیا مقاله بنویسم؟
به صورت نظری ممنوع نیست، اما به دلیل تعارض منافع بسیار حساس است. اگر هدف متن تبلیغ یا مدیریت تصویر برند باشد، با سیاستهای محتوایی در تضاد است و احتمالاً حذف میشود. بهترین کار این است که سرشناسی و منابع مستقل را فراهم کنید و تصمیم را به ویرایشگران بیطرف بسپارید.
تفاوت «قابلیت تأیید» با «درست بودن» در سیاستهای محتوایی چیست؟
در ویکی پدیا اولویت با قابلیت تأیید است، نه فقط درست بودن ادعا. یعنی حتی اگر اطلاعاتی واقعاً درست باشد، تا زمانی که منبع معتبر و قابل بررسی نداشته باشد، نباید در مقاله قرار بگیرد. هر جمله مهم باید توسط خواننده با مراجعه به منابع قابل اعتماد قابل بررسی باشد.
چگونه مطمئن شوم مقالهام با سیاستهای محتوایی ویکی پدیا هماهنگ است؟
قبل از انتشار مقاله، یک چکلیست ساده را مرور کنید: موضوع سرشناس است؟ متن بیطرف و غیرتبلیغاتی نوشته شده؟ برای ادعاهای مهم منبع معتبر دارید؟ هیچ بخش از متن تحقیق اصیل و نظر شخصی شما نیست؟ در موضوعات حساس مثل زندگینامه زندگان، سختگیری بیشتری به خرج دادهاید؟ اگر پاسخ همه این سوالها مثبت باشد، احتمالاً با سیاستهای محتوایی سازگار هستید.
